سوره ضحی

ضحی
< لیل - شرح >
شماره سوره ۹۳
جزء ۳۰
نزول
ترتیب نزول ۱۱
مکی/مدنی مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات ۱۱
تعداد کلمات ۴۰
تعداد حروف ۱۶۵

سوره ضحی یا والضحی نود و سومین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء سی‌ام جای دارد. این سوره از جمله سوره‌هایی است که یک‌جا بر پیامبر(ص) نازل شده است. درباره شأن نزول سوره ضحی آمده است این سوره بعد از مدتی که بر پیامبر وحی نازل نشده بود و کافران بر او خرده می‌گرفتند که خداوند او را رها کرده، نازل شد. سوره ضحی خطاب به پیامبر می‌گوید خداوند تو را رها نکرده است و نعمت‌های پروردگار را بر آن حضرت می‌شمارد و سفارش یتیمان و سائلان را به پیامبر می‌کند و از او می‌خواهد که نعمت‌های خداوند را برای مردم بازگو کند.

در فضیلت تلاوت سوره ضحی آمده است هر کس این سوره را بخواند، شفاعت‌کردن آن شخص در روز قیامت بر پیامبر(ص) واجب می‌شود و ثوابی به تعداد ده‌برابر همه سائل‌ها و یتیمان می‌برد.

معرفی

  • نامگذاری

این سوره را ضُحیٰ یا والضحیٰ نامیده‌اند. «ضحی» به معنای روز و روشنایی است. سبب این نامگذاری این است که خداوند در آغاز سوره به ضحی قسم یاد می‌کند.

  • ترتیب و محل نزول

سوره ضحی جزو سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، یازدهمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، نود و سومین سوره است و در جزء سی‌ام قرآن جای دارد.علامه طباطبایی هر دو احتمال مکی یا مدنی بودن را در سوره ممکن دانسته است.

  • تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

سوره ضحی ۱۱ آیه، ۴۰ کلمه و ۱۶۵ حرف دارد. این سوره به لحاظ حجمی جزو سوره‌های مُفصَّلات است. گفته شده سوره ضحی یکی از چهارده سوره‌ای است که یک‌جا بر پیامبر(ص) نازل شده است.

محتوا

سوره ضحی با دو سوگند آغاز می‌شود؛ سپس به پیامبر(ص) بشارت می‌دهد كه خدا هرگز تو را رها نکرده است. بعد به او نوید می‌دهد كه خداوند آنقدر به او عطا خواهد کرد كه خشنود شوی. در آخرین بخش، گذشتۀ زندگانی پیامبر را یادآوری می‌کند كه خداوند چگونه او را همیشه مورد رحمت خود قرار داده و در سخت‌ترین لحظات زندگی حمایتش کرده است؛ از همین رو در آیات پایانی به او دستور می‌دهد كه به شكرانه این نعمت‌ها با یتیمان و مستمندان مهربانی كند و نعمت خدا را بازگو کند.

محتوای سوره ضحی
 
 
 
 
حمایت خدا از پیامبر اکرم(ص) در انجام وظایف رسالت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب سوم؛ آیه۹-۱۱
عوامل مؤثر در استمرار حمایت خدا از پیامبر اکرم
 
مطلب دوم؛ آیه ۶-۸
انواع حمایت‌های خدا از پیامبر اکرم
 
مطلب اول؛ آیه ۱-۵
حمایت خدا از پیامبر در دنیا و آخرت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عامل اول؛ آیه۹
رعایت حقوق یتیمان
 
حمایت عاطفی؛ آیه ۶
سرپرستی پیامبر در دوران یتیمی
 
نکته اول؛ آیه ۱-۳
خداوند هیچ‌گاه پیامبر را به حال خود رها نمی‌کند
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عامل دوم؛ آیه۱۰
رفتار محترمانه با نیازمندان
 
حمایت دینی؛ آیه ۷
هدایت پیامبر به توحید و احکام دین
 
نکته دوم؛ آیه۴
خدا در دنیا و آخرت از پیامبر حمایت می‌کند
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عامل سوم؛ آیه۱۱
بازگوکردن و شکر نعمت‌های خدا
 
حمایت اجتماعی؛ آیه۸
بی‌نیاز کردن پیامبر از دیگران
 
نکته سوم؛ آیه۵
خداوند در آینده نیز به پیامبر لطف می‌کند


شأن نزول

درباره شأن نزول سوره ضحی گفته شده‌است مدتی وحی بر پیامبر(ص) نازل نشد؛ به همین دلیل برخی دشمنان، او را شماتت می‌کردند که خدا پیامبرش را رها کرده‌است. بعد از این واقعه سوره ضحی نازل شد و آن حضرت را شاد کرد. همچنین برخی از مفسران شیعه و اهل‌سنت در شأن نزول آیه پنجم گفته‌اند: پیامبر(ص) دید دخترش فاطمه(س) عبایی از پوست شتر دارد و فرزندان خود را شیر می‌دهد و با دست آرد می‌سازد؛ پس گریه کرد و گفت: دخترم! تلخی دنیا را در برابر شیرینی(ونعمت‌های)آخرت تحمل کن. سپس آیه ۵ سوره والضحی نازل شد: «وَلَسَوْفَ یعْطِیكَ رَبُّكَ فَتَرْضَی: و به‌زودی پروردگارت بخششی به تو خواهد داد تا خشنود شوی».

یتیم بودن پیامبر

تفسیر مجمع البیان والمیزان برای یتیم بودن پیامبر دو احتمال ذکر کرده‌اند۱- معنای مشهور یتیم  که همان از دست دادن پدر است. پیامبر به نقلی پیش از ولادت و یا در زمانی کوتاه پس از ولادت پدرش را از دست داد و در دو سالگی مادر و در هشت سالگی پدر بزرگش (عبدالمطلب) را ازدست داد. ۲ - یتیم به معنای کسی که بی نظیر ومنحصر به فرد است چنانچه به گوهر بی نظیر دُرّ یتیم گفته می‌شود. 

قرائت در نماز

از نظر فقه شیعه که واجب است دو سوره در هر رکعت نماز خوانده شود، نمی‌توان در نماز واجب بعد از حمد، فقط سوره انشراح را خواند و این سوره کفایت نمی‌کند،، بلکه باید آن را همراه با سوره ضحی خواند. به گفته فاضل نراقی، نظر مشهور فقیهان، قرائت این دو سوره با هم است.البته خواندن این دو سوره در نماز باید با دوبسم الله جداگانه باشد یعنی در آغاز هر سوره بسم الله لازم است.دلیل این امر ارتباط معنایی این دو سوره با یکدیگر، و همچنین روایاتی است که امام(ع) در نماز این دو سوره را با یکدیگر می‌خواندند.

فضیلت و خواص

نوشتار اصلی: فضائل سور

از پیامبر(ص) نقل شده است هر کس سوره والضحی را بخواند، شفاعت آن شخص در روز قیامت بر پیامبر(ص) واجب می‌شود و ثوابی به تعداد ده‌برابر تعداد همه سائل‌ها و یتیمان می‌برد. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است کسی که سوره‌های والضحی، واللیل، انشراح و شمس را در شب یا روز بسیار بخواند، در روز قیامت همه چیزهایی که در نزد اوست به نفع او شهادت می‌دهند؛ حتی مو، پوست، گوشت، استخوان، خون، رگ‌ها و عصب‌هایش.

متن و ترجمه

سوره ضحی

مـتـن ترجمه
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ
وَالضُّحَىٰ ﴿١﴾ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَىٰ ﴿٢﴾ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ ﴿٣﴾ وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الْأُولَىٰ ﴿٤﴾ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ ﴿٥﴾ أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَىٰ ﴿٦﴾ وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَىٰ ﴿٧﴾ وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَىٰ ﴿٨﴾ فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ ﴿٩﴾ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ ﴿١٠﴾ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ ﴿١١﴾
به نام خداوند رحمتگر مهربان
سوگند به روشنايى روز، (۱) سوگند به شب چون آرام گيرد، (۲) [كه‌] پروردگارت تو را وانگذاشته، و دشمن نداشته است. (۳) و قطعاً آخرت براى تو از دنيا نيكوتر خواهد بود. (۴) و بزودى پروردگارت تو را عطا خواهد داد، تا خرسند گردى. (۵) مگر نه تو را يتيم يافت، پس پناه داد؟ (۶) و تو را سرگشته يافت، پس هدايت كرد؟ (۷) و تو را تنگدست يافت و بى‌نياز گردانيد؟ (۸) و اما [تو نيز به پاس نعمت ما] يتيم را ميازار، (۹) و گدا را مران، (۱۰) و از نعمت پروردگار خويش [با مردم‌] سخن گوى. (۱۱)
سوره پیشین:
سوره لیل
سوره ضحی
سوره‌های مکیسوره‌های مدنی
سوره پسین:
سوره شرح

١.فاتحه ٢.بقره ٣.آل‌عمران ٤.نساء ٥.مائده ٦.انعام ٧.اعراف ٨.انفال ٩.توبه ١٠.یونس ١١.هود ١٢.یوسف ١٣.رعد ١٤.ابراهیم ١٥.حجر ١٦.نحل ١٧.اسراء ١٨.کهف ١٩.مریم ٢٠.طه ٢١.انبیاء ٢٢.حج ٢٣.مؤمنون ٢٤.نور ٢٥.فرقان ٢٦.شعراء ٢٧.نمل ٢٨.قصص ٢٩.عنکبوت ٣٠.روم ٣١.لقمان ٣٢.سجده ٣٣.احزاب ٣٤.سبأ ٣٥.فاطر ٣٦.یس ٣٧.صافات ٣٨.ص ٣٩.زمر ٤٠.غافر ٤١.فصلت ٤٢.شوری ٤٣.زخرف ٤٤.دخان ٤٥.جاثیه ٤٦.احقاف ٤٧.محمد ٤٨.فتح ٤٩.حجرات ٥٠.ق ٥١.ذاریات ٥٢.طور ٥٣.نجم ٥٤.قمر ٥٥.الرحمن ٥٦.واقعه ٥٧.حدید ٥٨.مجادله ٥٩.حشر ٦٠.ممتحنه ٦١.صف ٦٢.جمعه ٦٣.منافقون ٦٤.تغابن ٦٥.طلاق ٦٦.تحریم ٦٧.ملک ٦٨.قلم ٦٩.حاقه ٧٠.معارج ٧١.نوح ٧٢.جن ٧٣.مزمل ٧٤.مدثر ٧٥.قیامه ٧٦.انسان ٧٧.مرسلات ٧٨.نبأ ٧٩.نازعات ٨٠.عبس ٨١.تکویر ٨٢.انفطار ٨٣.مطففین ٨٤.انشقاق ٨٥.بروج ٨٦.طارق ٨٧.اعلی ٨٨.غاشیه ٨٩.فجر ٩٠.بلد ٩١.شمس ٩٢.لیل ٩٣.ضحی ٩٤.شرح ٩٥.تین ٩٦.علق ٩٧.قدر ٩٨.بینه ٩٩.زلزله ١٠٠.عادیات ١٠١.قارعه ١٠٢.تکاثر ١٠٣.عصر ١٠٤.همزه ١٠٥.فیل ١٠٦.قریش ١٠٧.ماعون ١٠٨.کوثر ١٠٩.کافرون ١١٠.نصر ١١١.مسد ١١٢.اخلاص ١١٣.فلق ١١٤.ناس


پانویس

  1. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۵.
  2. معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
  3. طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۱۰.
  4. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۵.
  5. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۵۲۱.
  6. خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چ۱، ۱۳۹۲ش.
  7. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۱۰.
  8. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۱۲. مکارم شیرازی،برگزیده تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۵۲۴.
  9. ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۰، ص۲۲۵. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۳۶۱.
  10. ترجمه آیه از حسین انصاریان.
  11. طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص ۷۶۵، طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۱۰.
  12. محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ‌۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۲۰.
  13. فاضل نراقی، مستند الشیعه، ج۵، ص۱۲۶.
  14. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، عروة الوثقی، ج۲، ص۵۰۲.
  15. شیخ طوسی، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج ‏1، ص 317
  16. بحرانی، البرهان، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۶۸۱.

منابع

  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج ‏1، ص 317، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1390ق
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مؤسسه البعثه، قم، قسم الدراسات الاسلامیه، ۱۳۸۹ش.
  • ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
  • دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، انتشارات دوستان، ۱۳۷۷ش.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۲ش.

پیوند به بیرون